نماز و نقش آن در مورد تربیت
اشاره
نماز، ابعاد گونهگونی دارد که هر بعد آن نقش ارجمندی را در پالایش روح و جان از آلودگیها بر دوش میکشد، یکی از ابعاد سازنده نماز «آداب» آن است .
برای بررسی و آثار هر چیز، باید به آداب آن عنایت ویژه کرد، چرا که انجام اموری بدون آداب آن، یا بدون ژرف اندیشی به آداب آن، قطعا ناقص است و به کمال بهینه آن نمیتوان دستیازید .
در حقیقت رعایت آداب نماز، رعایت ادب و جنبههای تربیتی است که دارای آثار و نتایج درخشان و سازنده خواهد بود .
در نماز نیز که ستون دین است، حتما باید به آداب آن توجه عمیق داشت تا شاهد آثار درخشنده آن بود . این مساله به قدری اهمیت دارد که راحل فقیه، حضرت امام خمینی - قدس سره - کتاب پرمغزی به نام «آدابالصلوة» نگاشته و در آن به شرح آداب درونی و بیرونی نماز پرداخته است . (1)
این آداب در یک تقسیمبندی بر دو قسم است: 1 - آداب ظاهری، 2 - آداب باطنی، و در تقسیمبندی دیگر از سه بخش شکل مییابد که عبارتند از: مقدمات نماز، مقارنات نماز و تعقیبات نماز; مقدمات نماز عبارت است از: طهارت، لباس، مکان، تنظیم وقت، و رو به قبله داشتن .
هریک از این پنج امر از آداب بیرونی نماز است، که در این مقاله نظر شما را به شرح کوتاه این قسمت جلب میکنیم:
طهارت و نقش آن
امام صادق (ع) فرمود: «لاصلاة الا بطهور; (2) نماز بدون وضوء (و غسل یا تیمم) تحقق نمییابد» .
نیز فرمود: «الوضوء شطرالایمان; (3) وضوء نیمی از ایمان است» . (4)
و نیز رسول خدا (ص) فرمود: «افتتاح الصلوة الوضوء; (5) وضو آغاز و کلید نماز است» .
امام صادق (ع) در سخن دیگر فرمود: «نماز از سه بخش تشکیل شده، یک بخش آن، طهارت، بخش دیگر رکوع، و سومین بخش آن سجده است» . (6)
وضوء (یا غسل در موارد خود) علاوه بر این که موجب پاکیزگی ظاهر و پاکی بدن از چرک و آلودگیهای ظاهری است، موجب نورانیت و صفای درونی نیز خواهد شد .
عالم ربانی و عارف صمدانی، حاج میرزا جواد تبریزی، پس از یاد کرد مفتاح بودن طهارت برای نماز مینویسد:
«انسان عاقل باید در حقیقت و ثمره طهارت بیندیشد، و هرگاه دانست که سعادت ظاهری و باطنی او در نظافت است، در آیات قرآن که در این مورد استبیندیشد، به خصوص در این آیه که خداوند میفرماید: «ما یریدالله لیجعل علیکم من حرج ولکن یرید لیطهرکم; (7) خداوند (با قانونگذاری وضوء، غسل و تیمم) نمیخواهد مشکلی برای شما ایجاد کند، بلکه میخواهد شما را پاک سازد» .
سپس به این آیه شریفه توجه کند که: «والله یحب المطهرین ; (8) خداوند پاکیزگان را دوست دارد» .
قابل توجه این که برای انجام هر یک از اعمال وضوء، خواندن دعاهای مخصوصی مستحب است، که هر کدام از آنها تلقین امور معنوی، معارف اسلامی، و تطهیر باطن از آلودگیها است و بیانگر طهارت باطنی میباشد، بر همین اساس امام معصوم (ع) فرمود: «و طهر قلبک بالتقوی والیقین عند طهارة جوارحک بالماء; (9) قلب خود را در آن هنگام که اعضای بدنت را با آب میشویی، به وسیله تقوا و یقین، پاک کن» .
بنابراین، منظور از وضوء یا غسل، تنها شستن و پاک ساختن ظاهر اعضای بدن نیست، بلکه پاک سازی ظاهر، یکی از مراحل وضوست، حقیقت وضوء را باید در طهور بودن آن جستجو کرد; یعنی علاوه بر طهارت ظاهر، طهارت باطن را که مهمتر است، هدف قرارداد . حضرت امام خمینی - قدس سره - در این زمینه چنین میفرماید: «سالک الی الله، باید در وقت وضوء متوجه شود به اینکه میخواهد متوجه محضر مقدس حضرت کبریا شود، و با این احوال قلوب که دارای آن است، لیاقت محضر ندارد، بلکه شاید مطرود از درگاه عزت ربوبیتشود، پس دامن همتبه کمر زند تا طهارت ظاهر را به باطن سرایت دهد، و قلب خود را که مورد نظر حق، بلکه منزلگاه حضرت قدس است، از غیر خود تطهیر کند، و تفرعن خود و خودیت را که اصل اصول قذارت است، از سر بیفکند، تا لایق مقام مقدس شود .»
حضرت امامخمینی - قدس سره - پس از یادآوری مطالبی چند به ذکر حدیث رسول خدا (ص) که در کتاب «عللالشرایع» نقل شده، پرداخته که حاصل ترجمه آن چنین است: گروهی از یهودیان به محضر پیامبر اکرم (ص) آمده، پس از چند سؤال، پرسیدند: «به چه علت وضو به این چهار موضع (صورت، دستها، سر و پاها) اختصاص یافت، با اینکه این چهار موضع، از همه اعضای بدن پاکیزهترند» ؟
پیامبراکرم (ص) در پاسخ فرمود: «وقتی شیطان آدم را وسوسه کرد، و همین وسوسه باعثشد که آدم (ع) نزدیک آن درخت ممنوعه رفت، و به آن درخت نظر کرد، آبرویش ریخت، سپس برخاست و به سوی آن درخت روان شد، و آن نخستین قدمی بود که برای گناه برداشته شد، پس از آن با دستخود، آنچه در آن درختبود، چید و خورد، در این هنگام زینت و زیور از پیکرش پرواز نمود، و آدم دستخود را بالای سرش نهاد و گریه نمود . وقتی که خداوند توبه آدم (ع) را پذیرفت، بر او و ذریه او واجب نمود که این چهار عضو را پاکیزه نمایند، از این رو (در وضوء) امر فرمود: که صورت خود را بشوید، برای این که به آن درخت ممنوعه روکرد، و به شستن دستها تا آرنج امر فرمود، زیرا آدم (س) با دستهایش میوه آن درخت را تناول نمود، و به مسح سر امر فرمود، زیرا آدم (ع) هنگام توبه دستهایش را بر سرش گذاشت، و به مسح قدمها امر نمود، چون که با آنها به سوی گناه رفته بود» . (10)
بنابراین در وضو (یا غسل) که در اسلام به عنوان طهور، و کلید و مقدمه نماز مطرح است، باید علاوه بر نظافت ظاهری بدن، به طهارت باطن نیز توجه داشت، و با چنین زمینه سازی، برای نماز آماده شد، که قطعا رعایت این آداب با چنین کیفیتی، نقش موثری در پاکسازی و بهسازی روح و روان و ظاهر و باطن از آلودگیها خواهد داشت .
عالم ربانی، فیض کاشانی مینویسد: «یک مرتبه بریدن از مادیت و پیوستن به معنویت، دشوار است، وضو انسان را کمکم آماده میسازد، و انسان را به سوی معنویتسوق میدهد» . (11)
لباس و مکان
از شرایط نمازگزار این است که لباسش پاک و مباح باشد، و بهتر است که نمازگزار لباس نو و سفید و پاکیزه و عطرآگین بپوشد، و از لباسهای تیره و چرک آلوده و تنگ و سیاه پرهیز نماید . بنابراین، این بخش از آداب نماز نیز، انسان را به پاکی و دوری از غصب و هرگونه آلودگی فرا میخواند، و بذر پرهیز از انحرافات مالی و پلیدیهای ظاهری را در قلب انسان میپاشد . به همین ترتیب مکان نمازگزار نیز باید مباح باشد، حتی اگر قسمتی از آن مکان - مثلا یک دهم آن - مال دیگری باشد بدون اجازه او، نماز خواندن در آن مکان جایز نیست . این مساله موجب میشود که نمازگزار از مال حرام و از اموالی که زکات و خمس به آن تعلق گرفته پرهیز کند، و تا حقوق آن را ادا ننموده، در آن
مکان نماز نخواند . و یا در مکانی که غصبی است، وضو و غسل انجام ندهد، قطعا رعایت این امور و ضوابط شرعی، موجب دوری از بخشی از گناهان خواهد شد .
در این راستا، نباید نقش مکانهای مقدس، مانند مساجد، حرم امامان (ع) و جایگاههایی را که به گونهای احترام ویژهای دارند از نظر دور داشت . قطعا نماز در این مکانها - به خصوص در مساجد جامع، و مسجدهایی مانند مسجدالحرام، مسجدالنبی، روحانیت مخصوصی دارد، و انسان سالک را عمیقتر و سریعتر به مقصود میرساند، و با ایجاد حالت معنوی مخصوص، در نمازگزار، نقش نماز او را در طهارت نفس، بیشتر و راسختر میسازد .
تنظیم وقت
یکی از آداب مهم نماز، وقتشناسی است، انسان باید نماز را در وقتخود به جای آورد، به خصوص در اول وقت، که بسیار سفارش شده است . انجام نمازهای پنجگانه در وقتخود، اهمیت وقتشناسی را به انسان تلقین میکند; مراقبت در رعایت وقت، درس نظم و انضباط به انسان میآموزد، که اگر انسان به راستی قدر وقت را بشناسد، و به آن اهمیتبدهد، عامل مهمی از خودسازی و بهرهگیری از عمر و وقت را به دست آورده است . دراینباره امیرمؤمنان علی (ع) فرمود: «ان اوقاتک اجزاء عمرک، فلاتنفذ لک وقتا الا فیما ینجیک; (12) همانا وقتهای تو اجزای عمر توست، بنابراین بکوش که وقتی از عمر تو جز در اموری که موجب نجات توست، تلفنشود» .
از اهمیت استفاده صحیح از وقت، همین سخن بسنده است که امام سجاد (ع) در مناجات خود با خدا عرض میکند:
«و عمرنی ما کان عمری بذلة فی طاعتک، فاذا کان عمری مرتعا للشیطان فاقبضنی الیک; (13) خدایا تا هنگامی که عمرم در راه اطاعت فرمان تو به کار رود، به من عمر ده، و هرگاه عمرم چراگاه شیطان شود، مرا بمیران» .
حضرت رضا (ع) به اندازهای به وقت نماز اهمیت میداد که روایتشده، در خراسان در یکی از جلسات مهم علمی، در حضور مامون، با «عمران صابی» که از بزرگان دانشمندان مادی بود، مشغول بحث و مناظره بودند، ناگاه صدای اذان شنیده شد، امام رضا (ع) بیدرنگ برای اقامه نماز برخاست .
«عمران صابی» با اصرار از امام میخواست که به بحث ادامه دهد، حتی عرض کرد: «ای آقای من! دنباله مناظره را قطع نکن، دلم رام گشته، بنشین و پس از پاسخ به سؤالات، برای نماز برو» . امام رضا (ع) نماز اول وقت را فدای بحث و بررسی نکرد و تحت تاثیر خواهش و
ابتهال و احساسات عمران صابی قرار نگرفت، با قاطعیتبه او فرمود: «نصلی و نعود; (14) نخست نماز را به جای میآوریم، و سپس برای ادامه بحثباز میگردیم» .
باید توجه داشت که نمازگزار باید با توجه عمیق قلبی از وقت نماز استقبال کند، و خود را به محضر حق برساند، که قطعا چنین حالتی موجب تحول شده و در پاکسازی و بهسازی روح و روان انسان، اثری ژرف دارد . حضرت امام خمینی - قدس سره - پس از ذکر احادیث و مطالبی در این راستا چنین میفرماید: «. . . خلاصه، ای ضعیف! آداب قلبیه اوقات، آن است که خود را مهیا برای ورود به حضور مالک دنیا و آخرت کنی . . . پس با نظری، توجه به ضعف و بیچارگی و ذلت و بینوایی خود و عظمت و بزرگی و جلالت و کبریایی ذات مقدس (جلت عظمته) کن که انبیای مرسلین و ملائکه مقربین در بارگاه عظمتش از خود بیخود شوند، و اعتراف به عجز و مسکنت و ذلت کنند، و چون این نظر را کردی و به دل فهماندی، دل استشعار خوف کند، و خود و عبادت خود را ناچیز شمارد» . (15)
قبله و استقبال
نمازگزار، باید برای انجام نماز، رو به قبله بایستد، قبله همان کعبه (خانه خدا) و کانون توحید و مقدسترین و گرامیترین مکان است .
توجه به کعبه در نماز، در حقیقت توجه به توحید و آرمان مقدس پیامبران، و بنیانگذار کعبه حضرت ابراهیم (ع) است . رویکرد به سوی کعبه، علاوه براین که بیانگر وحدت، انسجام، هماهنگی و نظم مسلمانان در عبادت است، و آنها را از
پراکندگی و ناهمگونی و تفرق برحذر میدارد، توجه دادن دل به نقطهای مقدس است، نقطهای که یادگار حضرت آدم (ع) و پیامبران دیگر، و حضرت ابراهیم (ع) و پیامبراسلام (ص) است، همان نقطهای که آغاز اسلام در کنار آن شروع شد، و حرکت انقلابی هجرت پیامبر (ص) از آنجا جرقه زد، و هم چنین حرکت عاشورایی امام حسین (ع) از آن جا برپاشد، و قیام جهانی حضرت قائم (عج) از آنجا شروع میشود .
نمازگزار با توجه به کعبه، همه این معانی و مبانی را به ذهن خود میسپرد، و با جهان بینی توحیدی و عمیق به عبادت خدا میپردازد، که قطعا چنین توجهی موجب پیوستگی بیشتر او به توحید و آرمانهای مقدس پیامبران (ع) میگردد، و به همین نسبت، او را از انحرافات عقیدتی و عملی باز میدارد .
پیامبر (ص) و مسلمانان در آغاز اسلام تا سیزدهسال در مکه، و هفده ماه پس از هجرت در مدینه به طرف مسجد اقصی واقع در بیت المقدس، که قبله یهودیان نیز بود، نماز میخواندند، همین موضوع باعثشده بود که یهودیان زخم زبان میزدند، و میگفتند: مسلمانان وابسته به ما هستند، برای خود قبله مستقل ندارند، سرانجام در سال دوم هجرت، به فرمان الهی، مسلمانان مامور شدند که به جانب کعبه نماز بخوانند . (16) به این ترتیب، نمازگزار در جهتگیری خود به سوی کعبه، احساس استقلال میکند، و این درس را از مکتب نماز میآموزد که به خود متکی و مستقل باشد، و این استقلال و روحیه اتکای به نفس و عدم وابستگی را که پایه عزت و عظمت است، در زندگی حفظ نماید .
البته نباید به استقبال ظاهری قناعت کرد، مهمتر و عمیقترین مساله برای نمازگزار این است که قلب خود را متوجه کعبه، آن کانون توحید و خداپرستی کند، و دلش را کانون همسویی به خانه خدا، و صاحب خانه، یعنی خدای متعال قرار دهد، و به گفته خواجه شیراز:
در ضمیر ما نمیگنجد به غیر از دوست کس
هر دو عالم را به دشمن ده که ما را دوستبس
حضرت امام خمینی - قدس سره - پس از ذکر مطالبی در این راستا، ما را به سخن امام صادق (ع) متوجه میسازد که فرمود: «اذا استقبلت القبلة فآیس من الدنیا و ما فیها، و الخلق و ما هم فیه، واستفرغ قلبک عن کل شاغل یشغلک عن الله تعالی و عاین بسرک عظمةالله تعالی و اذکر وقوفک بین یدیه یوم تبلوا کل نفس ما اسلفت، و ردوا الی الله مولاهم الحق، وقف علی قدم الخوف و الرجاء; (17) هنگامی که رو به قبله نمودی، از دنیا و آنچه در دنیاست، مایوس شو، و طمع خود را از خلق و شؤون آن قطع کن و قلبت را از هر چیزی که آن را از خدا غافل میسازد و به غیر خدا متوجه میکند، تهی ساز،
و عظمتخداوند را در نهان خود بیازمای، و به یادآور آن روزی را که هرکس هر عملی را که قبلا انجام داده، میآزماید، و همه به سوی «الله» مولا و سرپرستحقیقی خود بازگردانده میشوند [چنان که آیه 30 سوره یونس، به این مطلب دلالت دارد] .
همچنین در نماز رو به قبله بر گام خوف و رجاء بایست، به گونهای که هم از خدا بترسی، و هم به او امیدوار باشی» .
پینوشتها:
1) این کتاب در 423 صفحه، با تصحیح و پاورقی آقای سید احمد فهری ، چاپ و منتشر شده است .
2) شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، ج1، صفحه 256 .
3 و 4) همان .
5) همان، صفحه 257 .
6) مائده (5) آیه 6 .
7) توبه (9) آیه 108; اسرار الصلوة، تالیف حاج میرزا جواد ملکی تبریزی، ص 9و10 .
8) امام خمینی، آداب الصلوة، ص 81 .
9) همان، ص 78 و 79 (به طور اقتباس) .
10) ملا محسن فیض، المحجة البیضاء، ج1، ص281 .
11) غررالحکم، ج1، ص 252 .
12) صحیفه سجادیه، دعای بیستم .
13) شیخ صدوق، عیون الاخبارالرضا، ج1، ص172 .
14) امام خمینی، آداب الصلوة، ص125 .
15) استاد جعفرسبحانی، فرازهایی از تاریخ پیامبر اسلام (ص)، ص170 .
16) امام خمینی، آداب الصلوة، ص 131 و 132 .
الحمد لله الذي جعل كمال دينه و تمام نعمته بولاية أمير المؤمنين علي بن أبي طالب عليه السلام