نماز هدیه امت محمد صلیاللهعلیهوآله
چون حضرت محمد صلیاللهعلیهوآله به معراج رسید و خواست تا از آنجا برگردد، گفت: ای پروردگار عزیز! مسافر چون خواهد که به وطن بازگردد، نیازمند محمولههایی است تحفه اصحابِ خود را.
او را گفتند: تحفه امّت تو نماز است، و این برای آن است که نماز، جامعِ میان معراج جسمانی و میان معراجِ روحانی است. اما جسمانی به اَفعال است و روحانی به اذکار.
پس ای بنده! چون خواهی بدین معراج آغاز کنی نخست طهارت کن زیرا این مقامِ قدس است و باید جامهات پاکیزه و تَنَت پاک باشد، زیرا تو در وادی مقدس طُوی هستی، و نزدِ تو فرشته و شیطان هر دو هستند، پس بنگر با کدام همنشینی؛ دین و دنیاست، بنگر با کدام یک همنشینی؛ و عقل و هوی است پس بنگر با کدام یک همنشینی، و در خیر و شر، صدق و کذب، حق و باطل، حِلم و طَیْش، قناعت و حرص و همین طور همه اخلاق متضاد و صفات مخالف.
پس بنگر که تو با کدام یک از دو طرف همنشین و با کدام یک از دو سویْ، سازگاری. زیرا وقتی همنشینی خود را استوار کردی، مفارقت و دوری ناممکن گردد. نمیبینی که سگی همنشین اصحاب کهف شد، پس در دنیا و در آخرت، ملازم آنها شد.
آغاز نماز
آنگاه چون پاک شدی دو دست خویش را بالا بر، و در حالی که این دست بالا بردن اشاره به وداع کردن عالم دنیا و عالم آخرت است، نظر خود را از هرگونه، به کُلّی بِبُر، و دل و روح و راز و خرد و فهم و ذکر و فکر خود را به خدا متوجه ساز.
آنگاه بگو: الله اکبر و معنی، آن است که او از همه موجودات بزرگتر، و از همه معلومات، عالیتر و عزیزتر است، بلکه بزرگتر از آن است که چیزی را با او بسنجند، یا بگویند که او بزرگتر است.
آنگاه بگو: سُبحانَکَ اللّهُمَّ و بِحَمدِک. و در این مقام، نور سُبُحات جلال برای تو متجلّی میگردد، پس از آن، از تسبیح به تحمید بر شوی و در آن زمان بگو، تبارَک اسمُکَ، مبارک است نام تو، و در این مقام، نورِ ازل و اَبد برای تو کشف گردد، زیرا قول تبارک، اشاره به دوامِ منزَّه از فنا است و این متعلق به مطالعه حقیقت ازل در عدم و مطالعه حقیقت ابد در بقاء است.
آنگاه بگو: و تعالی جَدُّکَ و برتر است عظمت و بزرگواری تو، و آن اشاره بر این است که او داناتر و بزرگتر از این است که صفات جلال و نعوتِ کمالش در اندازه مذکوری، محصور باشد؛
آنگاه بگو: و لا اِلهَ غیرُک، و آن اشاره است بر اینکه همه صفات جلال و سماتِ کمال، تنها او راست و نه غیر او را، پس او کاملی است که جز او کاملی نیست و مقدسی جز او نیست و در حقیقتْ او نیست مگر او و معبودی نیست مگر او، و عقل در اینجا منقطع میگردد، و زبان بند میآید، و فهمْ کودن میشود و خیالْ حیران میگردد و عقلْ چون زمین گیران [میشود] پس به نفس و حالِ خویش بازگرد و بگو: «وَجَّهْتَ وَجهِی لِلَّذی فَطَر السَّموات و الارض» (انعام، 79) چهره خود را متوجه ساختم به سوی کسی که آسمانها و زمین را بیافرید؛ اما چون بگویی: سُبحانکَ اللَّهُمَّ و بِحَمْدِک، این معراج فرشتگان مقرّب است. و آن، معراج حضرت محمد صلیاللهعلیهوآله نیز بوده است، زیرا معراج او با این قول که سبحانک اللهم و بحمدک افتتاح میگردد.
و اما اینکه میگویی «وَجَّهتَ وَجهیَ...» این معراج ابراهیم خلیل الله صلیاللهعلیهوآله است، و اینکه میگویی: «اِنَّ صَلاتی و نُسُکی و مَحیایَ و مَماتی لِلّهِ رَبِّ العالَمین» (انعام، 162) نماز و عبادت و زندگی و مرگ من، از آنِ خداست، این معراجِ محمد حبیب صلیاللهعلیهوآله است.
پس هرگاه که این دو ذکر را خواندی، [در واقع] میان معراج بزرگان فرشتگان مقرب و میان معراج بزرگترین پیامبران و فرستادگان جمع کردی، و چون از این حالت باز آمدی، بگوی، اَعوذُ باللّه من الشّیطان الرَّجیم، تا زیانِ عُجب را از نَفْس خود دور کنی.
نماز بهشتی
و بدان که بهشت را هشت در است:
و در این مقام، دری از بهشت برای تو بگشایند و آن در معرفت است؛
و درِ دوم درِ ذکر است و آن این است که بگویی بِسم اللّه الرّحمن الرّحیم؛
و در سوم در شکر است و آن این است که بگویی الحَمدُ لِلّهِ ربِّ العالَمین؛
و در چهاردهم در رجاء است و آن این است که بگویی: الرَّحمن الرَّحیم؛
و در پنجم در خوف است و آن این است که بگویی: مالِکِ یَومِ الدّین؛
و در ششم در اخلاص است برآمده از شناخت عبودیت و شناخت ربوبیت است و آن این است که بگویی: ایّاکَ نَعبُدُ و ایّاکَ نَستعین؛
و در هفتم در دُعا و تضرّع است چنانکه میگوید: اَمَّن یُجیبُ المُضْطَرَّ اِذا دَعاهُ (نمل، 62) یعنی کیست آن کس که درمانده را [چون وی را بخواند] اجابت میکند. و میگوید: ادعونی اَستَجب لَکُم، [و پروردگارتان فرمود:] بخوانید مرا تا اجابت کنم شما را، و آن در اینجا چنین است که بگویی: اِهدنا الصّراطَ المستقیم؛
و در هَشتم درِ اقتداء به ارواح طیّبه طاهره و اهتداء به انوار ایشان است و آن این است که بگویی: صِراطَ الّذینَ اَنعَمتَ عَلَیهم، غَیرِ المَغضوبِ عَلَیهم و لا الضّالّین.
و بدین شیوه چون این سوره را خواندی و بر اسرار آن واقف گشتی، هشت در بهشت برای تو گشاده میگردد و همین مراد است از قوی خدایْ تعالی آنجا که میگوید: جنّاتِ عَدْنٍ مُفَتِّحَةً لَهُمُ الاَبوابُ (سوره ص، آیه 50) باغهای همیشگی در حالی که درها[ی آنها] بر ایشان گشوده است.
پس درهای بهشت معارف به وسیله این کلیدها باز میشود و همینْ اشاره به آن چیزهایی است که در نماز از معراجِ روحانی حاصل میآید.
معراج جسمانی
مرتبه نخستین آن، این است که در پیشگاه خدا بایستی، بلکه برخیز همچنانکه اهل قیامت برخیزند، آنگاه سُبحانک اللّهُمّ را بخوان و پس از آن، وَجَّهْتَ وجهی و پس از آن، فاتحه و پس از آن، آنچه را بتوانی از قرآن، برخوان، و بکوش تا از خدا به عبادت خود نپردازی و آن را حقیر بشماری و بر حذر باش از اینکه از عبادت خود به خدا بنگری، زیرا اگر چنین کنی از هالکان باشی و این سِرِّ قول اوست که «ایاک نَعْبُدُ و...»
و بدان که نفسْ اکنون همچون چوب خشکیدهای است که آن را بر آتش خوفِ جلالْ عرضه کردهای و نرم گشته است، پس آن را به رکوع منحنی ساز، پس رهایش کن تا بار دیگر راست شود، زیر این دینْ متین است و در آن به رِفق درآی.
پس چون نفس به استقامت خویش برگشت، در نهایت فروتنی به زمین بیفت و پروردگار خود را به غایت بلندی یاد کن و بگو، سُبحان رَبّیَ الاَعلی، و چون سجده دوم را به جای آوردی، سه نوع از انواع طاعات برای توبه حاصل آمده باشد، یک رکوع و دو ـ سجده، و به سبب آنها از سه عقبه مُهلِک نجات یابی: به رکوع از عقبه شهوات، به سجده اول از عقبه غضب که سرِ همه آزار رسانان است و به سجده دوم از عقبه هوی نجات یابی که داعی به سوی همه مُهلِکات و گمراه کنندگان است.
رو به خدا
و چون از این عقباتْ در گُذری و از این دَرَکات رها گردی، به درجات عالیات رسیدهای و مالِک باقیات صالحات شدهای و به آستانه جلالِ مدبّر زمین و آسمانها رسیدهای. آنگاه در این مقام، نور روحِ تو صعود میکند و نور روح محمد صلیاللهعلیهوآله نازل میکرد و دو روح با هم تلاقی میکنند و در آن زمان روح و راحت و ریحان پدیده میآید و در این حال، باید برای روح محمد صلیاللهعلیهوآله مَحَمَدت و تحیّت بگویی: پس بگو، السّلامُ عَلَیکَ ایُّها النّبیُّ و رَحمَةُ اللّه و بَرَکاتُه، و در آن حال محمد صلیاللهعلیهوآله میگوید: السَّلام عَلَینا وَ عَلی عِبادِ اللّه الصّالحین، و گویی تو را میگویند: به چه وسیلهای این خیرات و برکات را دریافتی؟ و به چه وسیلهای بدانها رسیدی؟ تو بگو: به اینکه گفتم اشهدُ اَن لا اِله الا الله و اَشهَدُ اَنّ مُحَمّدا رَسولُ اللّه.
و تو را گویند: اگر محمد صلیاللهعلیهوآله بود که تو را بدان هدایت کرد، حالْ تو او را چه هدیهای آوردهای؟ بگو: اللهم صَلِّ عَلی مُحمّدٍ و آلِ مُحمّد.
در پیشگاه حق
آنگاه چون بنده، خدا را به این ثناءها و مدیحهها یاد کرد، خدای تعالی او را در محافل فرشتگان یاد میکند به دلیل آنچه پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله از قول خدای حکایت کرد که: چون بنده من، مرا در انجمنی یاد کند، من او را در انجمنی بهتر از انجمن او یاد میکنم. پس چون فرشتگان، این سخن بشنوند مشتاق این بنده شوند.
پس خدا گوید: فرشتگان آسمان، مشتاق زیارت تو گشتهاند و نزدیکی به تو را آرزو میکنند و اکنون به سوی تو میآیند و تو به دادن سلام بر ایشان پیشی کن تا مرتبه سابقان برای تو حاصل آید، پس بنده میگوید: السَّلامُ عَلَیکُم و رَحمَةُ الله و بَرَکاتُه. و چون او به بهشت درمیآید، فرشتگان از هر سو بر او داخل میشوند و میگویند، سَلامٌ عَلَیکُم بِما صَبَرتُم فَنِعَمَ عُقبَی الدّار. (رعد، 24) سلام بر شما باد بدانچه شکیبا بودید، و خانه آخرت نیکوست.
الحمد لله الذي جعل كمال دينه و تمام نعمته بولاية أمير المؤمنين علي بن أبي طالب عليه السلام